علوم قرآنی در روایات امام صادق(ع)

جایگاه رفیع و بلند أئمه أطهار (ع) در کنار قرآن کریم به عنوان مفسران قرآن، امری غیر قابل انکار می باشد. ایشان بعد از رسول گرامی اسلام (ص)، شاخص ترین افراد در آشنایی به مفاهیم و معارف الهی قرآن می باشند. از میان أئمّه معصومین (ع)، امام جعفر صادق (ع) از جایگاه بهتری در بیان روایات تفسیری و احکام دینی برخوردار بوده اند و آن به دلیل موقعیت سیاسی و اجتماعی خاصی بود که در زمان ایشان و با انتقال قدرت از امویان به عباسیان صورت گرفت. اقبال و توجه امام صادق (ع) به مباحث مهم علوم قرآنی در تفسیر آیات و معارف بلند قرآنی، بسیار حائز اهمیت است به طوری که در بسیاری از روایات تفسیری منقول از ایشان بهره گیری از این علوم به وفور یافت می شود. در این نوشتار برآنیم تا به بیان و بررسی مباحث علوم قرآنی در کلام ششمین امام شیعیان، صادق آل محمد (ع) بپردازیم.

امامان و اهل بیت (ع) سرچشمه های زندگانی اند؛ هم با نفس مسیحایی شان که شفابخش و بهجت آفرین در جامعۀ انسانیت است، و هم با نفحات علم و دانش بی کرانشان که انسان را تا مرزهای جاودانگی و حیات سرمدی که همان مقام قرب الهی است پیش می برد. بر اساس آیات قرآن و حدیث ثقلین، اهل بیت (ع) و عترت طاهرین، همتای قرآن بوده و تمسک به یکی از آن دو بدون دیگری مساوی با ترک هر دو است. زیرا قرآن مشعل است و اهل بیت (ع) مشعل دار طریق نجات و راهبر راه قرآنند. أمیر مؤمنان (ع) بر این اساس می فرمایند: «ذلک الْقرْآن فاسْتنْطقوه و لنْ ینْطق و لکنْ أخبرکمْ عنْه؛ آن قرآن، کتاب خداست از آن بخواهید تا سخن بگوید و هرگز سخن نگوید اما من شما را از آن خبر می دهم».امامان معصوم (ع) دانا به محکمات و متشابهات و تأویلند چون قرآن علم به تأویل آیات را به خدا و راسخان در علم منحصر ساخته و ایشان مصداق حقیقی و نخستین راسخان در علم اند؛ بنابراین آنان مرجع شناخت محکم و متشابه و تأویل آیات قرآنند. از این روی بررسی روایات و سیره معصومین (ع) در حوزۀ تفسیر و علوم قرآن بسیار با اهمیت است.

حیات فرهنگی، سیاسی و علمی امام صادق (ع)

در عصر امام صادق (ع)، با درگیری بین امویان و عباسیان و مشغول بودن آن ها به نزاع با یکدیگر، آزادی نسبی به وجود آمد و ره آورد آن، آزاد بودن بحث های علمی در شاخه های گوناگون بود. امام صادق (ع) در راستای حفظ و صیانت مکتب اسلام از هرگونه تحریف، و حفظ شیعه از هر نوع انحراف و احیای سنت پیامبر اکرم (ص) به فعالیت فرهنگی گسترده ای اقدام نمود و با توجه به نیاز شدید جامعه، نهضت علمی و فرهنگی پدرش امام باقر (ع) را گسترش داد و در شهر مدینه مرکز علمی عظیمی را پدید آورد. ایشان با تدبیر خاصی که داشتند، توانستند جلسات درس عمومی و خصوصی فراوانی تشکیل دهند و در این جلسات و حلقه های درسی که در منزل و یا مسجد نبوی و در ایام حج و یا در فرصت های دیگر تشکیل می شد، مسائل مختلف اعتقادی، فقهی، اخلاقی و تفسیری را در ضمن بیان أحادیث مختلف به شیعیان خود بیاموزند. و شاگردان زیادی را تربیت کنند؛ چنان که گفته اند: إبن عقدة نام چهار هزار نفر از شاگردان ایشان را در کتاب مستقلی بیان کرده است.